Hoofdstuk 2

Ict zorgt met u mee

Veranderingen als gevolg van technologische ontwikkelingen

Steeds meer artsen achter beeldscherm

De informatietechnologie maakt het leven voor mensen gemakkelijker en verandert de processen binnen dienstverlenende organisaties. Voor de patiënt is het gewoner dat allerlei zaken ondersteund worden met ict‑oplossingen.

Zorgverleners maken meer gebruik van digitale hulpmiddelen. In eerste instantie om gegevens vast te leggen en hierover te communiceren met collegaprofessionals, maar steeds vaker ook met de patiënt. Bij de diagnostiek en therapie zijn geautomatiseerde hulpmiddelen al heel gewoon. De realiteit is echter ook dat de ict in ziekenhuizen bijzonder complex is: er zijn tal van systemen in gebruik die niet allemaal even makkelijk met elkaar communiceren. Nederlandse ziekenhuizen zijn al vrij ver met de invoering van ict, zeker in vergelijking met andere landen.

Ongekende mogelijkheden, gebruik door patiënt en consument

De ict ontwikkelt zich van een techniek die de primaire processen ondersteunt naar één die een vitaal onderdeel is van het primaire proces. Niet ondenkbaar is dat ict-innovaties leiden tot nieuwe aanbieders in de gezondheidszorg die onconventioneel te werk gaan, goedkoper en sneller zijn dan de gevestigde instellingen en daarmee voorzien in een (latente) behoefte. Er ligt een reeks toepassingen onder handbereik. Health apps op de smartphone kunnen behulpzaam zijn bij preventie en dieet, maar ook bij medicijninname. Polsbandjes kunnen nu al vitale functies monitoren en de gegevens naar een databank toesturen. Artsen en verpleegkundigen kunnen consulten en adviezen via Skype geven. Patiënten met dezelfde aandoeningen kunnen ervaringen online uitwisselen via social support communities.

Percentage van Nederlandse bevolking met toegang tot ict-middelen
  • Figuur 4
  • Percentage van Nederlandse bevolking met toegang tot ict-middelen
  • Bron: CBS, TNO en CZ, ICT, kennis en economie, 2013, CBS Statline, Gfk, Nieuwe meting trends in digitale media, 2015

Er zijn tal van systemen in gebruik die niet allemaal even makkelijk met elkaar communiceren

Delen: Er zijn tal van systemen in gebruik die niet allemaal even makkelijk met elkaar communiceren Tweet Post

Computergames kunnen worden ingezet bij therapieën, e-learning en praktijkoefeningen. Via een zorgportaal kunnen patiënten en zorgverleners vanaf elke plek toegang krijgen tot en zaken regelen met het ziekenhuis. Het onderscheid tussen patiënten en consumenten wordt minder scherp: ook voor de gezonde mens zijn de mogelijkheden om allerlei informatie over de eigen gezondheid te verzamelen binnen handbereik. Doordat mensen veel over hun eigen gezondheidstoestand te weten komen, ontstaan er meer vragen naar vroegopsporing en preventie. Er gaat een nieuwe consumentengezondheidsmarkt ontstaan. Een probleem is wel dat er voor de vele nieuwe systemen onvoldoende sprake is van standaarden.

Internetvaardigheden bij Nederlanders per leeftijdsgroep (%)
  • Figuur 5
  • Internetvaardigheden bij Nederlanders per leeftijdsgroep (%)
  • Bron: CBS, Statline
Internetvaardigheden bij Nederlanders per leeftijdsgroep (%)
  • Figuur 6
  • Gebruik communicatie en informatie via internet (% gedurende de laatste drie maanden)
  • Bron: CBS, Statline
Thilo Mohns
Thilo Mohns

Zorgportaal

Thilo Mohns is CMIO (Chief Medical Information Officer) van het Máxima Medisch Centrum. Zijn ziekenhuis ontwikkelde een digitaal zorgportaal voor zowel patiënten als zorgverleners – al is dat laatste nog niet volledig operationeel. “Dat heeft niet alleen grote impact gehad op de patiënt, maar ook op de organisatie. De patiënt krijgt meer regie op de eigen behandeling doordat hij zelf afspraken maakt, gegevens kan inzien, vragenlijsten invult en bijvoorbeeld brieven aan de huisarts ziet. In de organisatie verandert onder meer de logistiek op de polikliniek; veel processen moeten aangepast worden. Ook de impact voor de medisch specialist is niet gering. Die krijgt te maken met een veranderde patiënt, moet gaan letten op zijn taalgebruik en ervaart een dalende autonomie. Voeg daarbij nog de onrust bij huisartsen doordat patiënten soms een informatievoorsprong hebben en je hebt een recept voor ingrijpende verandering! Toch is uit de evaluatie gebleken dat er sprake is van een gedeelde wens voor doorontwikkeling: van een ziekenhuisdossier naar een écht patiëntendossier.”

Big data

Big data

Het gaat al lang veel verder dan waar het allemaal mee begon: het automatiseren van bestanden met patiëntendossiers. ‘Big data’ gaan in de nabije toekomst een cruciale rol spelen in de gezondheidzorg. Door systemen te koppelen en medische data van over de hele wereld te verzamelen, zijn computers in te zetten als gezondheidscoach, die in snelheid en betrouwbaarheid het medisch beroep soms naar de kroon steekt. Op termijn zullen we met behulp van ‘big data’ en het gebruik van algoritmen in staat zijn om tot geheel nieuwe inzichten en behandelmethodieken te komen.

Sander Klous
Sander Klous

Big data

Sander Klous, adviseur bij KPMG en hoogleraar Big Data Ecosystems for Business and Society aan de Universiteit van Amsterdam: “We krijgen steeds meer te maken met organisaties die gedreven zijn door big data. Denk aan Uber, Booking.com, Airbnb en Popcorn Time. Voor een groot deel zorgen wij zelf voor al die big data. We willen steeds meer op maat gemaakt advies en facebooken, twitteren, googelen en ‘liken’ naar hartenlust. Bedenk steeds: als een dienst gratis is, ben je geen klant maar onderdeel van het product. Het gebruik van big data is succesvol als het zowel voor de klant als voor de organisatie waarde toevoegt. Mijn advies: start klein en ontdek zo of de toepassing betekenisvol is en de potentie heeft om te groeien.”

Wim van Harten
Wim van Harten

Watson en big data

Supercomputer Watson begrijpt natuurlijke taal en menselijke communicatie, leert van de keuze van gebruikers en genereert en evalueert hypotheses. En hij wordt sinds 2012 gevoed met medische informatie. Watson kan bijvoorbeeld getraind worden in de ondersteuning bij de besluitvorming rond behandeling van kanker. Maakt dat Watson in de toekomst een onmisbare tweede dokter in de spreekkamer? Ziekenhuisbestuurder Wim van Harten denkt wel dat dit soort beslissingsondersteunende systemen een rol gaan spelen: “Ik zie daarbij vooral een rol in de ontwikkeling van het systeem voor de rest van het behandelnetwerk. Daarnaast kunnen we de onderliggende patiëntgegevens (‘big data’) gebruiken bij onderzoek. De ontwikkelingen gaan hard, maar voordat toepassingen betaalbaar zijn en breed in de spreekkamer verschijnen, zijn we zo minstens vijf jaar verder.”

Er gaat een nieuwe consumenten-gezondheidsmarkt ontstaan

Delen: Er gaat een nieuwe consumentengezondheidsmarkt ontstaan Tweet Post

Privacy en informatieveiligheid

Er zijn een paar kanttekeningen te plaatsen bij het in de praktijk toepassen van ict-mogelijkheden in de zorg. Zo moeten de informatieveiligheid en privacy bij medische gegevens volkomen zijn gegarandeerd en dat is complex en kostbaar. De privacybescherming gaat in Nederland verder dan in andere landen gebruikelijk is. In de (nabije) toekomst zal de patiënt zelf eigenaar zijn van zijn data en zelf toestemming moeten geven voor het gebruik ervan. Overigens lijkt privacy voor jongeren niet zo’n issue; de beschikbaarheid van hun medische gegevens op elke plek en op elk tijdstip vinden zij belangrijker.

De marktwerking in de zorg is weliswaar beperkt en gereguleerd, maar maakt spelers in het veld toch huiverig om data te delen waar de ‘concurrentie’ zijn voordeel mee kan doen.

Vergelijking landen met de beste condities voor mHealth-toepassingen
  • Figuur 7
  • Vergelijking landen met de beste condities voor mHealth-toepassingen
  • Bron: EU: research2guidance –EU countries; mHealth app market ranking 2015

Ambities

In 2020 is investeren in ict nog meer dan nu voor alle leden instellingsbeleid. Bij het experimenteren met nieuwe technieken hoort de acceptatie dat experimenten tijdig gestopt worden als zij niet de gewenste opbrengst hebben. Bij alle ontwikkelingen zal de NVZ open platforms en de toepassing van standaarden en connectiviteit bewerkstelligen, zodat er communicatie mogelijk is met andere systemen, zorgverleners en patiënten in de hele keten.

Jongeren en privacy

In de zomer van 2015 organiseerde de NVZ een stakeholdersbijeenkomst met 33 jonge, frisse denkers uit de wereld van patiënten, medisch specialisten, thuiszorg, banken en verzekeraars, technologie en innovatie, politiek en universiteit. Van deze groep vond 64% privacy weliswaar belangrijk, maar achtte het geen probleem dat hun data gebruikt worden om de zorg kwalitatief beter te maken. Voor henzelf, maar ook voor anderen. Als er maar goede afspraken worden gemaakt over welke data door wie gebruikt mogen worden. Zo antwoordde 94% ‘goed’ of ‘graag’ op de vraag of hun gegevens gebruikt mochten worden voor grootschalig onderzoek. Jongeren zijn bereid een deel van hun privacybescherming in te ruilen voor toegankelijkheid van medische gegevens. “Natuurlijk moet elk ziekenhuis in Nederland bij mijn gegevens kunnen, als ik een ongeluk krijg!”

“Ict zorgt met u mee” is ook als PowerPoint beschikbaar: